Czy sieć ciepłownicza na biomasie opłaca się gminie i miastu? Analiza polskich doświadczeń 2022–2026

Każda polska gmina i każde miasto z komunalnym systemem ciepłowniczym stają dziś przed tą samą decyzją: co z kotłownią węglową w perspektywie rosnących kosztów emisji CO₂? Problem dotyczy zarówno małych gmin wiejskich z lokalną kotłownią, jak i średnich miast z rozbudowaną siecią ciepłowniczą. Odpowiedzi są trzy: gaz, pompy ciepła wielkiej mocy, biomasa. Ta ostatnia staje się coraz częstszym wyborem polskich samorządów. Pokazuję, jak to wygląda w liczbach, na podstawie zrealizowanych inwestycji w Łomży, Bielsku Podlaskim, Białej Podlaskiej, Płońsku, Zamościu i Kozienicach.

1. Dlaczego to w ogóle jest decyzja. Dwa systemy ETS

Trzeba precyzyjnie rozróżnić dwa mechanizmy, bo mówią o różnych ciepłowniach.

ETS1 działa od 2005 roku. Obejmuje instalacje spalania paliw o całkowitej nominalnej mocy cieplnej powyżej 20 MW (elektrownie, przemysł, duże ciepłownie miejskie). Operator ciepłowni kupuje uprawnienia do emisji CO₂, co bezpośrednio zasila taryfę mieszkańców.

ETS2 wchodzi 1 stycznia 2028 roku (pierwotna data 2027 przesunięta o rok, Parlament Europejski przegłosował opóźnienie w lutym 2026 stosunkiem 379:248). Obejmie małe źródła poniżej 20 MW, czyli ogrzewanie budynków i transport. Formalnie uprawnienia kupuje dystrybutor paliwa kopalnego, ale koszt wchodzi w cenę gazu, oleju opałowego, węgla czy LPG. Biomasa (pellet, zrębki, drewno) jest wyłączona z ETS2 jako paliwo odnawialne.

Konkretne przełożenie na koszt pokazuje przykład Bielska Podlaskiego (ciepłownia 30 MW, czyli w ETS1): koszt ciepła z kotłowni węglowej z obciążeniami ETS to 45–50 zł/GJ, po przejściu na biomasę 20–25 zł/GJ. To różnica, która decyduje o wysokości rachunku mieszkańca.

Dla samorządu decyzja ma więc dwa warianty:

• Duża ciepłownia (≥20 MW): już płacisz ETS1, wyjście z systemu daje natychmiastową oszczędność
• Mała ciepłownia (<20 MW): do 2028 roku koszt emisji ani grosza, ale od 1 stycznia 2028 wchodzi ETS2 i cena gazu lub węgla pójdzie w górę

2. Realne inwestycje. Co już działa w polskich gminach

Sześć zrealizowanych lub realizowanych projektów ze zweryfikowanymi liczbami:

Jednostkowy koszt mocy mieści się w przedziale ok. 1–3 mln zł za MW zainstalowanej, zależnie od tego, czy chodzi o samą kotłownię, czy o układ kogeneracyjny z produkcją energii elektrycznej.

Łomża to szczególnie wymowny przykład. MPEC Łomża zrealizował transformację dwuetapowo. Etap I (uruchomiony 2020) to kocioł wodny 12,5 MW na zrębkę leśną. Etap II (odebrany grudzień 2022) to kogeneracja: kocioł parowy 12,5 MW z turbozespołem 3,2 MW produkującym ok. 17 000 MWh energii elektrycznej rocznie. Wartość Etapu II: 49,99 mln zł netto, z czego 37,75% to dofinansowanie z funduszy UE (dostawcą technologii była litewska firma Enerstena). Efekt: ciepłownia pokrywa 80% zapotrzebowania biomasą, a oszczędności względem węgla w ciągu 2,5 roku przekroczyły 35 mln zł (wg zarządu MPEC).

3. Finansowanie. Co dziś jest na stole (2026)

To moment, w którym mechanizmy wsparcia są wyjątkowo bogate. Trzy główne ścieżki:

1. FEnIKS 2.1 Infrastruktura ciepłownicza: nabór styczeń–marzec 2026, budżet 500 mln zł, dotacja do 79,71% kosztów kwalifikowanych. To już trzeci nabór. W dwóch poprzednich NFOŚiGW podpisał 18 umów na łącznie ok. 68 mln zł.

2. FEnIKS Źródła wysokosprawnej kogeneracji: nabór maj–lipiec 2026, dla biomasy, biogazu i biometanu. Struktura: dotacja do 39,06%, pożyczka preferencyjna 0% min. 40,65%, pożyczka na warunkach rynkowych 20,29%. Łącznie 100% kosztów, okres finansowania do 15 lat.

3. Fundusz Modernizacyjny: dwa równoległe programy w 2026 roku („Kogeneracja dla ciepłownictwa” oraz „OZE: źródła ciepła dla ciepłownictwa”), nabór planowany marzec–wrzesień 2026.

Cały plan wypłat NFOŚiGW na 2026 to 37,148 mld zł. Dla samorządu z gotowym projektem to historycznie korzystny moment.

4. Ryzyka, których nie wolno przemilczeć

Ryzyko cen biomasy. Rynek pelletu i zrębków jest podatny na szoki (szczegółowo pisałem o tym w artykule o Czystym Powietrzu). Dla ciepłowni gminnej z taryfą regulowaną przez URE wzrost cen surowca o 30–40% to problem, który nie przeniesie się szybko na rachunki. Dlatego kluczowe jest zabezpieczenie długoterminowych kontraktów, najlepiej od lokalnych producentów w promieniu 30–50 km.

Ryzyko regulacyjne. UE zaostrza wymagania wobec biomasy leśnej (dyrektywa RED III, ograniczenia na drewno pierwotne). Preferowane będą zrębki z resztek drzewnych, słoma i surowce odpadowe.

Ryzyko logistyki. Każde 50 km transportu zrębków dodaje kilkanaście procent do kosztu tony. Ciepłownia gminna na biomasie to biznes lokalny. Od tego zależy jej konkurencyjność.

5. Co to znaczy praktycznie dla samorządu

Trzy wnioski dla wójta i rady gminy, która rozważa modernizację kotłowni:

1. Jeśli masz ciepłownię węglową powyżej 20 MW, już płacisz ETS1, a każdy rok zwlekania to realny koszt. Przykład Łomży i Białej Podlaskiej pokazuje, że inwestycja zwraca się w cyklu kilkuletnim.
2. Jeśli masz ciepłownię węglową lub gazową poniżej 20 MW, do 1 stycznia 2028 masz czas bez obciążeń ETS, ale po tej dacie ETS2 wejdzie w cenę paliwa. Policz TCO (Total Cost of Ownership) na 15 lat, nie na 5. Niższy CAPEX kotłowni gazowej jest kuszący, ale analiza długoterminowa z uwzględnieniem rosnących cen gazu i ETS2 często pokazuje biomasę jako tańszą w cyklu życia.
3. Zabezpiecz łańcuch dostaw przed uruchomieniem inwestycji. Mądry projekt zaczyna się od mapy lokalnych źródeł biomasy i wstępnych kontraktów ramowych z dostawcami, nie od wyboru kotła. Platformy takie jak Ecova już dziś umożliwiają gminom i miastom zakup biomasy przez marketplace łączący lokalnych producentów z odbiorcami. W planach rozwoju platformy są również raporty regionalne: dostępność surowców, ceny, przewidywana podaż w promieniu projektu. To narzędzie, które dla ciepłowni gminnej jest kluczowe dla przewidywalności taryfy w 10–15-letniej perspektywie.

6. Prosto i wprost. Czy wymiana pieca z węgla na biomasę się opłaca?

Odpowiedź brzmi: tak, w większości sytuacji, ale z trzema warunkami.

TAK, zdecydowanie, jeśli:

• Masz ciepłownię gminną powyżej 20 MW. Już płacisz ETS1, biomasa daje natychmiastowe wyjście z systemu i realne cięcie kosztu z 45–50 zł/GJ do 20–25 zł/GJ (jak w Bielsku Podlaskim)
• Masz dostęp do dotacji FEnIKS lub Funduszu Modernizacyjnego (łącznie dziś do 80% kosztów)
• Masz w promieniu 50 km stabilne źródła biomasy (lasy, tartaki, gospodarstwa z odpadami)

TAK, ale ostrożnie, jeśli:

• Twoja ciepłownia ma poniżej 20 MW. Do 2028 roku nie ma pilności, ale po 2028 ETS2 podniesie cenę gazu i węgla. Masz 2 lata, żeby policzyć spokojnie i zgłosić się po dotacje bez tłoku
• Nie masz pewnego lokalnego dostawcy biomasy. Bez zabezpieczonego surowca projekt jest ryzykowny

NIE, jeśli:

• Nie masz dostępu do dotacji i musiałbyś sfinansować 100% CAPEX z budżetu gminy
• W promieniu 100 km brakuje biomasy. Logistyka zjada ekonomię
• Masz dostęp do taniego ciepła odpadowego z pobliskiego zakładu przemysłowego (wtedy to jest tańsze niż biomasa)

Trzy liczby, które warto zapamiętać: 1–3 mln zł za MW (CAPEX), 80% (maksymalna dotacja FEnIKS), 20–25 zł/GJ (realny koszt ciepła z biomasy po modernizacji). Jeśli Twoja gmina mieści się w tych widełkach, projekt najprawdopodobniej ma sens ekonomiczny.

Podsumowanie

Polskie doświadczenia (Łomża, Bielsk Podlaski, Biała Podlaska, Płońsk, Zamość, Kozienice) pokazują, że sieć ciepłownicza na biomasie jest ekonomicznie wykonalna dla gmin średniej i dużej wielkości. Łomża zarobiła 35 mln zł na przestrzeni 2,5 roku. Bielsk Podlaski obniżył koszt ciepła o połowę. Płońsk od 17 lat opiera 80% produkcji na biomasie.

To nie jest decyzja o technologii. To decyzja o strukturze kosztów ciepłownictwa na następne 15–20 lat. Dla samorządu, który podejmie ją teraz, z dostępnymi dziś mechanizmami wsparcia i jeszcze przed falą popytu, która nadejdzie przed 2028 rokiem, biomasa pozostaje jednym z najbardziej racjonalnych kierunków transformacji. Pod warunkiem, że projektuje się ją razem z łańcuchem dostaw, a nie tylko razem z kotłem.

---

Bibliografia

1. MPEC Łomża: „Instalacja OZE kogeneracyjna, kocioł parowy (K-7)”. Link: https://mpec.lom.pl/?case=rozbudowa-instalacji-energetycznego-spalania-paliw
2. Magazyn Biomasa: „Łomża: Biomasa zamiast węgla to sposób na oszczędności”. Link: https://magazynbiomasa.pl/biomasa-zamiast-wegla-w-lomzy-zaczal-dzialac-kolejny-kociol/
3. Magazyn Biomasa: „Bielsk Podlaski oficjalnie zaczęła ogrzewać biomasa”, październik 2026. Link: https://magazynbiomasa.pl/bielsk-podlaski-oficjalnie-zaczela-ogrzewac-biomasa-relacjawideo/
4. Magazyn Biomasa: „Biomasa podtrzymuje efektywność polskich ciepłowni” (Biała Podlaska), 2025. Link: https://magazynbiomasa.pl/biomasa-podtrzymuje-efektywnosc-polskich-cieplowni-co-dalej-relacjafoto/
5. Magazyn Biomasa: „Zamość zdekarbonizuje się dzięki biomasie” (projekt Rubin Veolii). Link: https://magazynbiomasa.pl/zamosc-zdekarbonizuje-sie-dzieki-biomasie/
6. Magazyn Biomasa: „Coraz więcej polskich gmin stawia na biomasę” (Kozienice). Link: https://magazynbiomasa.pl/biomasa-stawia-na-nia-coraz-wiecej-polskich-gmin/
7. Magazyn Biomasa: „Ciepło z biomasy, Elektrociepłownia Płońsk”. Link: https://magazynbiomasa.pl/cieplo-z-biomasy-w-elektrocieplowni-plonsk-to-az-80-proc/
8. GLOBEnergia: „System ETS2 opóźniony o rok, to wynik sprzeciwu Polski”, 2025. Link: https://globenergia.pl/system-ets2-opozniony-o-rok-to-wynik-sprzeciwu-polski/
9. GLOBEnergia: „ETS2, co to jest, kiedy wejdzie w życie”. Link: https://globenergia.pl/ets2-co-to-jest-kiedy-wejdzie-w-zycie-i-jak-wplynie-na-ogrzewanie-oraz-transport/
10. KOBiZE: Warsztaty dla prowadzących instalacje objętych EU ETS (próg 20 MW). Link: https://www.kobize.pl/
11. PAP Samorząd: „500 mln zł dotacji na ciepłownictwo. Ruszył nabór FEnIKS”, styczeń 2026. Link: https://samorzad.pap.pl/kategoria/dofinansowanie/500-mln-zlotych-dotacji-na-cieplownictwo-ruszyl-nabor-z-programu-feniks
12. ECDF: „Źródła wysokosprawnej kogeneracji NFOŚiGW/FEnIKS”, 2026. Link: https://ecdf.pl/dotacje/zrodla-wysokoprawnej-kogeneracji-nfosigw-feniks/
13. Gramwzielone.pl: „NFOŚiGW szykuje nowe nabory, miliardy złotych na OZE”, 2026. Link: https://www.gramwzielone.pl/trendy/20377434/nfosigw-szykuje-nowe-nabory-miliardy-zlotych-na-oze-magazyny-i-cieplownictwo